Musuq hamutaykuna chapu allqu layapaq- “Rusiamanta uywaq runakunaqa tukuy mudupi takyachiyta munachkanku kay kawsasqa allqu layata.”

RUSIA:

Musuq hamutaykuna chapu allqu layapaq-

“Rusiamanta uywaq runakunaqa tukuy mudupi takyachiyta munachkanku kay kawsasqa allqu layata.”

Lucy Nikitochkina and Flora (Hloris Flora van Edelsieger / Perro sin pelo del Perú con Pelo.). Photo ©Lucy Nikitochkina

Lucy Nikitochkinaqa Moscupi, Rusiapa hatun llaqtanpi tiyan. Paymi kunallan kachkan Presidenta Klub Nasiyunal Rasapa “Perumanta Q’ala Allqu” (Национальный клуб породы “перуанская голая собака” – НКП перуанская голая собака), kayta qallarirqanku puquy killapi (febrero) iskay waranqa chunkayuq watapi (2010), kay rasata amachanankupaq mirachinankupaq ima ruwarqanku.

Lucy kayta willawanchik: “Klubninchikqa manan hatunchu ichaqa chaypi kaq runakunaqa chiqanpuni kay allquta munakunku. Klubqa huk qipi masikunawan huñunakuspa, kuska llamkanku. Chaypim Perumanta q’ala allqukunaqa qullanakuna kanku chay hatun ayllupa”.

Chaymanta, waranqa isqun pachak isqun chunka pichqayuq watamanta (1995) pay, maman Olgawan, kay q’ala allqu uywaq wasiwan kanku, kaypa sutinqa Van Edelsieger, achka primiyukunata chaskirqanku kay allqu llallinakuypi Europapi iskay waranqa chunka suqtayuq watapi (2016) iskay waranqa chunka qanchisniyuq watapipas (2017) Perumanta q’ala allqukuna allin uywaqkuna kaptinku. Chaypim manam allqukunapa allin kawsaninllata qawachinku (ñawinta, ADNninta, sunqunta, hukkunatapas) aswan huk ruwaykunawanpas (quchapi tuytunku, tukuypi yachachinku) allqunkunapa allin kawsayninta, allin kallpantapas takyachinku, chaynayá akllaq kusisqa ayllukunaqa paykunawan kuskachakuspa kusisqa kawsanmanku unay timpu.

Iskayninku, maman wawanwan, anchata munanku allqu llallinakuypi kayqa, ña nasiyunalkunapi utaq intirnasiyunalkunapipas. Chayllapim qawayta atisun sichus llamkayninpi ñawparqanku; chaskisqa primiyukunam yachachiwasun kallpanmanta sichus allqukuna akllasqanpi chaynallataq uywasqanpi kachkan.

“Ichaqa chayraq kachkanchik hatun ñanpa qallariyninpi puririnanchikpaq chapu allqu uywaqpi” Lucy chayta niwanchik.

Catedral de San Basilio, Moscú. Photo by Mauricio Álvarez Art design by Alessandro Pucci appp-adpp©2019

Rusiaqa, huk hatun suyum, yaqa pachak tawa chunka iskayniyuq millunkunawan (142 millones) runakunawan. Chaynallataq pichqa chunkayuq millunkuna (15 millones) allquyuq kanku, maskutakunahina . Chaymanta, kunankuna iskay pachak pichqa chunka (250) Perumanta q’ala allqukuna kanku, kay yupaykuna astawan wiñachkanku. Rusiaqa pichqa (5) q’ala allqu wasi uywaqkunayuqmi, hinaspa paykunaqa, Rusiapi huk Klub Nasiyunalyuq kanku maypi tukuy laya ruwaykuna kanku allqurayku. Usyanapaq, llapa Rusia runakuna Perumanta q’ala allqu uywaqkuna iskay laya allquyuqmi: q’ala allqu, chapu allqupas. (http://www.fci.be/es/statistics/ByNco.aspx?iso=RU)

 

Flora (Hloris Flora van Edelsieger / Ejemplar Perro sin pelo del Perú con Pelo). Photo ©Lucy Nikitochkina

“Yachaytapuni munarqani imanasqa Perumanta q’ala allqukuna q’ala kanku” chayta niwarqanku Lucy. “Istudiyarqani Gen FOX13 nisqanta, kayrayku q’ala kanku. Yacharqani q’ala allqukunapa huknin kayninta chapuwan allqu. Huknin kaq peluditay paqarirqa musuq istandarpa ñawpaqninta 13/ O8 / 2013, chaymi mana churarqanichu mirachiy programapi. Payqa paqarirqa huk allqu uywaq wasiypi, sutinqa Avrora Astra Eos van Edelsieger – wasipi waqyaniku Avrora. Avrora yachachiwarqa chapu allquchakunaqa astawan llampuchakuna q’ala allqukunamantaqa. Waqanapaqmi karqa, bindirurqani maskutahinata, kunantaq mana uñachayuq. Ichaqa, musuq programa churakusqanmantapacha chayraq intindirqani chapu allqukunata mirachiy prugramaypi churanayta. Kunan kunaqa, paykunamanta hukkuna kapuwanraqmi, chaykunata churasaq uñakunapaq, hinaspa kunan allqukunapa qawachiypi allinta qispichkanku.”

 

FCI – Estándar-FCI N° 310: “chapu allqu riqsichiyqa yanapanmi variabilidad genética nisqan mirachiyta, kallpanta allinyachispa, musuq mirachiqkunata quspa.”

 

Litter “H” – Kennel van Edelsieger from Russia. 100% Peruvian origin pups. Photo ©Lucy Nikitochkina

FCI – Estándard-FCI N° 310: “… tukuy allin uywananmanta millachikuspa, kunan chaskinku tukuy ima genomamanta yachayqa, riqsichinku genetikapa chaninta, imayuqmi kan rasapaq, chayta yachaspa yanapanqaku wiñananpaq, waqaychananpaqpas.   Chapu allqu laya riqsichiyqa yanapanmi variabilidad genetika nisqan mirachiyta kallpanta allinyachispa, musuq mirachiqkunata quspa. Qallariyninpi kay chapu allqukunaqa tinkuq iskay q’ala allqukunapa uñanku kanqa, anutaspa kanankupaq huk liwrupi utaq registru genealogikopi. Paykunaqa paykunapurallanwan, q’ala allqukunallanwan tinkinmanku, chaynalla kanqa hamuq timpukunapi.Manam imaypas tinkinmankuchu chapu allqukunawan, nitaq paykuna mayqin rigistruman yaykunmankuchu sichus taytanku manan allin anutasqa kaptinku.”

Lucy Nikitochkina and Flora (Hloris Flora van Edelsieger). Photo by Mauricio Álvarez – appp-adpp©2019

Lucy willawanchik, kay chapu allqupa sasachakuyninqa layanpi kachkan; aswan ancha riqsisqa q’ala allqukuna kaptinku – kikinmanta, ancha mana hukniyuq kaptinku. Achka allqumanta huwiskuna manam allinta riqsinkuchu kay laya allquta hinaspa huk chapuyasqa (peludu) allquta kikin rasamanta rikuspa utirayasqa qipanku. Kayqa, mana hinaptinpas, Rusia runakunaman, allqu uywaqkunaman manam manchachinkuchu, paykunapa munayninqa kachkan kay layapa sumaq sumaqninta tiqsimuyupi riqsichiyta munaptinku.

“Hloris Flora van Edelsieger”, chaymanta Lucy willawanku “- Flora nispa sutichiniku. Floraqa huk china allqucha, chapuchanqa llimpi aquhina, uchukchallam, kimsa chunka kimsayuq sintimitruyuqllam, sumaq sayaqniyuqpas. Flora llallirqa Euro Dog Show 2017watapi, klasinpi, hinallataq World Dog Show 2017watapi. Floraqa ancha riqsisqa kachakn hinaspa allinta ruwachkan layanta riqsichinanpaq, hinallataq huk llallinakuypi huknin kaq kitita llallirqa huk q’ala allquwan kuskachakuspa, chayqa huk hatun raymi.”

“World Dog Showpi 2017 watapi Leipzigpi, Alemaniapi” Lucy hina willawanchik “astawan chapu allqukuna karqanku, pichqa (5) chapusapa, suqta chunka qanchisniyuq (67) q’ala allqukunapas, llapanku karqanku qanchis chunka iskayniyuq (72) allqukuna.
(https://www.wds2017.de/fileadmin/media/wds/meldestatistik/Statistic_of_entries_WDS_2017.pdf) hinaspa sapa kutihina, hamutarqani kay chapu allqu layaqa, uywaqkunapaqqa huk hatun yachachiqmi. Chiqanpuni kay layaqa allqupa allinyayta yanapanku, chaykamataq q’ala allqukunaqa manapunim. Sichus allinta qawanki chapuyasqa allquta yachankipuni. Wakin chapu allqukunamanta huk laya allqukunaman rikurinku ichaqa mana Perumanta q’ala allquman. Ñuqamanqa anchatam gustawan chapuyuq allqukunaqa yaqa ñuqapa munasqayman kaqlla kanku, Perumanta q’ala allquqa.”

Ejemplar Perro sin pelo del Perú con Pelo.
Hrista Citera Van Edelsieger de la criadora Lucy Nikitochkina de Rusia
© Lucy Nikitochkina

“Yaqa ancha unayña” hina willawanku Lucy, “rimarqaniku Europa runawan allqu uywaqkunawan kay allqu layamanta, imayna kunan kuna astawan paqarinku chapusapa. Llakinapaqmi, Rusiapi, wakin chapusapa allqukunata wañuchirqanku manaraq kay chapu allqu riqsichisqa kaptin Raza oficialhina. Ñuqapaqqa ichapas wakin Europa runakuna allqu uywaqkuna chaynallata ruwarqanku. Ñuqapaqqa kay chapuyuq allqu riqsichiyqa yanaparqa (kay allqukunata) kawsanankupaq. Kay layanchikqa mana hukniyuqmi chaymi mana imaypas chinkachisunchu genetikapa yanapayninta chapusapa apamusqankuta mirachinanchikpaq. Chiqanpuni suyani, hatun suyuypi Perumanta chapuyuq allqu astawan riqsichikunman.

Hatun suyunchikqa ancha hatunmi, hinaspa kay allqu layaqa (q’alapas chapuwanpas) llapa runata kusichiyta atinmanku. Kay allqu layaqa ancha kuyaysapa kanku hinaspa llapa kuyayninta, kusikaynintapas allquyuqkunaman qunku.

Catedral de Cristo Salvador de Moscú. Photo: appp-adpp©2019

Kunantaq Rusiaman achka sumaq allqukunata Perumanta apamurqanku. Achka runakunatam riqsirqani kay allqu munakuqta chaymi allqu uywaq wasipi yanapawanku. Kunantaq uywaq ayllukunapa partinmi. Allqukuna allin kayninta Rusiapi paqarisqankuqa  kunanqa ancha allinmi qipamanta. Rusia runa uywaqkuna qispichiyta munanku kay sumaq kawsaq allqu layata.

 

Descubre más...

Chapu allqu: imanasqa kay mana intindisqa qunqasqa laya, Perumanta q’ala allqupa takyachiqnin kanqa

¡Franciam huknin kaq suyun isturiyapi, llapanpa qayllanpi Perumanta q’ala allquta chapuwan riqsichin!

(Escrito por Pedro Santiago Allemant)

¿Yanqallachu utaq manachu ñawparqa? Sut’illam kayqa, pachak watakunamanta kawsarqa, Perumanta kay q’ala allquqa chapuwan kasqanmanta hinam achka runakunapaq kachkan “mana valiq allqu” utaq genetika ciencia pantarqa iskay laya allqukuna, q’ala allqu chapu allqukunawan taqrukuptinku. Mana munaspapas, hukkunapa allin llamkasqaraykuta riqsichikkanku chay hamutayqa manam pantasqallachu karqa aswan anchata kaqnachkanku kay laya allquta. Kunantaq kay laya allquta tariyta atichkanku huk qawa suyukunapi maypi mana siñalniyuq kanku nitaq chiqnichikunku aswan yupanchanku huk riqsisqa laya allquhinata chaymanta astawan kuyachikunku qawa runakunapa wasinpi.

Iskay utaq kimsa allqukuna sapa kamadapi, waqanapaqmi kayqa, kaykunata paqariptinku uywaqninkuqa sipiyta atipanmanku.

Perumanta q’ala allquqa chapuwan ayllunpa p’inqakuyninmi karqa; kay mana riqsisqa allquta imay mudupipas pakanapunim karqa. Kay chapuwan allqupa tariyqa huk aylluta paywan kawsananpaq ancha sasam karqa, manam pipas munaqchu. Hinaspapas, llapa allqu paqarisqanmantapacha pachakmanta iskay chunka pichqayuq chapuwan paqarinku, chayna kaspapas ichapas iskay utaq kimsa allqukuna chapuwan karqaku huk kamadapi suqtamanta pusaqkama, kaykunaqa, llakinapaqmi karqa, chiqanpuni kay allqukunata sipichinmanku allqu uywaqkunaqa.

Ella’Chakana de Kalidor (ejemplar hembra: Perro sin Pelo del Perú – variedad con pelo) de Estelle Anthoni Koch – Francia – appp-adpp ©2018

Iskay waranqa watapa qallariyninpi, huk allqumanta llallinakuypi kachkaspa ñuqa tapurqani huk allqu uywaq warmita “¿Imatam ruwawaq sichus huk chapuyasqa allqu kamadapi kaptin?”

Paymi kaynata kutichimuwarqa: “ ¡sichus huk chapuyasqa allquwan kaspa, utaq sipinki utaq huk balata churakunki!”

Kay susidisqanqa astawan chaykunamanta yachayta richkachiwarqa hinaspa chaychallapi kay ancha ñawpaq laya allqumanta yachayta munarqani intindinaypaq imaraykum mana allinta huñunakuspa allqupa kayninpi qispichinku genetikapa “allqakunata” huk allqukunapi paqarichistin yaqa mana ima sanampayuq, chayta huk lawmanta qawaspaqa, kikinpi huk genetikapa “allqan”: mana chapuyuq. Ñuqapa munayniyqa karqa huk ñankunata maskayta anchukunapaq, imayna wakin allqukuna layapa kamachisqanman mana yaykuyta atirqankuchu, chaymi kay q’ala allqupa llapanpa kuyayninta, allin sutinta ama kalmakunanpaq, tukuy kallpanwan tarisqankuta. Huk rimaykunapi, ama imatapas saqichwan kay chapusapa allqukuna ñuqanchikpa q’ala allqunchikta churanmanku karqa huk mana riqsisqa laya allqupa kitinman maypi aysachikun genetikapa “allqankuna”. Aswan tarisqayqa, astawan ancha llakinapaq kaspa, chaymi tukuy hamutasqayta kay q’ala allqumanta mana chapuyuqmantapas tikrachiwarqapuni.

Chay chapuyasqa laya allquta riqsinaypaq kayta nikurqani, hamutanayraqmi kachkan imarayku q’ala allqukuna kawsanku? Chaynam as asllamanta yaykurqani huk tiqsimuyupa isturiyanman, giyugrafiyanman, genetikapa yachayninman; kaykunan uyaymanta apawarqa kikin quchayuqman: “FOX13” gen nisqanman, kaytaq chayllapi apamuwarqa sut’illa kaqman, ancha rimay atipana karqa chapu allqupa sayaqninrayku.

Aswanmi kusa huk qalata paqariptin huk chapu allquwan tinkuchiyta, kuk yuyaykunata yachaspa [Anexo I qawaykuy kay laya allqumanta riqsinaykipaq – FCI].

Ejemplares Perro sin Pelo del Perú – variedad sin pelo y con pelo de Estelle Anthoni Koch (criadero de Korrantoh, Francia) – appp-adpp ©2018.

Víctor F. Vásquez Sánchez, biyulugu, kayta yachachiwarqanku: FOX13 nisqanqa “huk genmi, kayqa kachkan achka mamiferukunapi. Perumanta q’ala allqu kayta riqsichikun huk unquyhina, allqupa chapunta urmachistin hinallataq kirunkunatapas tikrachistin”. Hinaspa astawan yachachiwanchik kay genmanta: kansi iskay laya: huk kamachiq H (paypa quchanmi q’ala kanankupaq) huktaq kutipuyta atinman h (mana tikrasqa, nichwan, paypa quchanmi chapu kayqa). Kay genqa iskay iskaypi kachkan, hinaspa sichus kamachikuqnin rikurimunqa huknin kupiyapi, Hh, kayqa tukuy timpu allqupi rikurimuspa q’alata paqarichinqa. Hukninpitaq, sichus genpa iskaynin kupiyankuna kutirimunku, hh, allquqa chapuwan paqarirqa. Iskayninku huk kikin kamadapi kaspa, hukkuna kanku Hh, hukninkunataq hh, chayqa chaynan, mana anchuy atipana. Kaymi apawanchik huknin kaq tarikuyman: chapuwan allquqa kikinpuni mana anchuy atipana.

Ichaqa hinam Vásquez Sánchez yachachiwachkanchik allqumanta, kayqa allinpuni kanqa hamuq timpupi kay laya allqupa. Niwanchiktaq kayta: sichus iskay kupiya kamachiq variyantipa HH tinkunku, FOX13 genqa wañuchiqman tikran, sullunta wañuchistin. Chaytapunin “anchukuyta munachkaniku kay laya allquta takyachinapaq”kaytapas niwanku. Kayqa, kay allqukuna astawan kawsananpaq waqaychana kanqa ama imaypas chakrusqa HH kanmanchu, kayta qispichinku, chayta niwanku, anchukustin “q’ala allquta tinkichiyta yawarmasinwan, mana akllaspawanpas, chayqa manam allinchu, tukuy timpu huk laya allqukunawan tinkichina kanqa”, chaymantapas q’ala allquta tinkichina kanqa huk allqukunawan, kikin layamanta ichaqa chapuwan, chaynam anchuchina kanqa q’ala layapa H, genpa FOX13 rikurimuyta, iskay kuti masyachistin hinaspa chayrayku sullunta wañuchinman. (Vásquez Sánchez F., FOX13 – Biólogo, MsC. Biotecnología de Plantas y estudios de doctorado completos en Genética y Biología Celular en la Universidad Autónoma de Madrid – ARQUEOBIOS.)

Chaynam, manayá yacharqallachu imaraykum kay ancha ñawpaq layaqa mana chapuwan kanku, aswanyá chapuyuq layapa chanisqanmanta riqsichiwarqanchik, kay chapuwanmi kikin layata wiñaypaq waqaychanqa, ichaqa ñuqapaqqa sut’illam karqa sichus pipas imatapas ruranman karqa kay chapuwan layata chinkachinanpaq, kikin Perumanta q’ala allquta wañuy ñanman churachkanku. [Anexo II qawaykuy, astawan kay tarisqanmanta yachanaykipaq]

Kusikuypaqmi karqa, chaychallapi qallarisqay tapuykachamantapacha, tiqsimuyuqa mana allin qawasqanta q’ala allqukunata chapuwan kasqanrayku tikrayta qallarirqa.

Magenta Sweety Punk, huk china allqu chapuwan kaqqa, !tiqsimuyupi llalliq allqu kayta ayparqa!

World Dog Show – Milano 2015: Magenta Sweety Punk (ejemplar hembra de raza Perro sin Pelo del Perú – variedad con pelo – 1er ejemplar con pelo en la historia Vencedor de un campeonato mundial de la FCI) y Anja Čondrič de Croacia – appp-adpp ©2018.

Waranqa isqun pachak isqun chunka suqtayuq watamanta (1996) achka qillqasqa mañakusqanmanta, tayta Goran Brick, Club de Chihuahua et chiens exotiques (CCCE) kamachiqnin chaskirqa huk allin papelta Sociedad Canina Centralmanta, hamuq huñunakuyta ruwanankupaq Kumisiyun Zootecnicapa maypi rimana kanqa chapu allqu layamanta hinallataq allin mirachinankumanta. Club Français du Chihuahua, du Coton de Tuléar et des Exotiques – afilié à la Société Centrale Canine – agrée par le Ministére de l’Agriculture.)

Usyananchikpaq, chapuwan allquta SCCqa arí niykurqanku isqun punchaw hawkaykuskikillapi (juliopi) iskay waranqa pusaq watapi (2008), kaywanmi iskay kaq llallikuy Perumanta q’ala allquqa chaskirqa – huknin kaqmi karqa ña chunka kimsayuq wataña maypi chaskirqanku riqsichisqa allquhinata.

 Kay ruwayqa qallarinapaqmi karqa. Allqu uywaq Franciamanta runakuna manam qasilla kanmankuchu karqa huk suyullapi chaskikuyllawan, chaymi kay laya allquta tiqsimuyupi riqsichikunanpaq aswanraq Perumanta, kikin suyunmanta, allinmi nisqanraq karqa. Chayna kaspapas, Europamanta uywaqkuna nirqanku kay layaqa manaraqmi llapan Perupi riqsirqankuchu, chaypiqa q’ala allqullatam riqsirqanku, chayna kaspa tukuy llapan genetikapa mañakusqa, ñawpaq nisqayta huk lawman saqirqanku.

Estelle Anthoni Koch, Franciamanta kay uywaq warmi, Perumanta q’ala allquta willawarqaku llapa sasakunata atipasqankuta hinaraqmi atipanakuchkanku Franciamanta allqu uywaqkuna; kaykunam maqanakuypi ñawparqanku chapuwan allquta kutichinankupaq: “Maqanakurqaniku chapusapa allquta riqsinankupaq, qallariyninpi, ni pipas anutayta munarqankuchhu pedigrí nasiyunalpi wakin alqukunatahina. Usyananchikpaq, Franciam huknin kaq suyu karqa chapusapa allqukunata anutarqanku, qallariyninpiqa, manaraqmi qawachikuypi riqsichiyta munarqankuchu. Hinaspa chaypaq huk musuq maqanakuy qallarirqa. Chayna kaspapas manaraqmi allin riqsikuyqa kachkan [chapu allqu] asllatam rikuptiyku qawachikuykunapi chaynallataq mirachikuypi manan tukuy timpu takyachinchu, Perumanta q’ala allquqa, q’alam, chayraykum manam munanikuchu achka chapukunawan kayta. Ñuqa iñini ichapas manch’akuniku uywaq wasinchik kaykunawan hunt’arunmanku. Qallariyninpi, yachani, q’ala allqum astawan gustawanchik!”

Kaytapas, manam imaypas qunqanchikmanchu Europapa wakin llaqtankunata, Alemania, Suecia, hukkunatapas, kay laya allquta chapuwan riqsichiyman yaykurqanku chay mirachinapaq programankunapi.

Iskay waranqa chunka watapi (2010), Choopetta de Luna Capreza huk tituluta chaskirqa chaynam Franciapa llalliqnin karparirqa, isturiyapi, huknin kaq Perwana china allqu chapuwan kay galardunwan kayqa. Kay riqsichikuyqa Franciata pusaqnin suyuhinata churaykurqa kutichikuypi waqachakuypipas kay ancha ñawpaq perwana laya allquta, hinallataq Choopettatapas waqaychana karqa ñawpaqninhinata kay suyupi, tiqsimuyupipas .

Usyananchikpaq, iskay waranqa chunka kimsayuq watapi (2013) kay laya allquqa riqsichikurqa Federacion Cinologica Internationalwan, chaynam Perumanta q’ala allqupa arbol genealogiconqa kicharikuspa, musuq layanwan, chapuwan allqu kanku. Pichqa watakuna Franciamanta,Europamanta allqu uywaq runakuna maqanakuypi karqanku chapuwan allqunrayku, mirachinankupaq programakunaman yaykuyta atinankupaq, kusikuypaqmi allinta qispirqanku. ¡Kunantaq kay musquyqa chiqanpuni qispirqa (https://elcomercio.pe/lima/conoce-variedad-perros-peruanos-pelo-252165)

World Dog Show – Milano 2015: Lidija von Richet (Croacia), Roberto Velez Pico (juez canino de Puerto Rico – FCI) y Anja Čondrič (Croacia) con Nuevo Callao Pazzda y Magenta Sweety Punk (ejemplares macho y hembra de raza Perro sin Pelo del Perú – variedad sin pelo y con pelo (canes de República Checa y Croacia) – appp-adpp ©2018

Chaynam, iskay waranqa chunka pichqayuq watapi (2015) huknin kaq kutipi, Cinologico pacha isturiyanpi, Magenta Sweety Punk, huk china allqu chapuwan laya, !Tiqsimuyupi llallikuq karparirqa (World Winner)! Magenta, willaykachastin hanllarayapaq imayna kay ñawpaqmanta perwanu allquqa kunan kunaqa tiqsimuyupa llaqtayuqmi. Kay allquqa uywaq wasi Belga suyumanta hamun, hinallataq huk Croata warmipa wasinmanta.

 

 

Lidija Klemencic (Croacia) y Vita (Gruffalina’s Partner in Crime with WW – Ejemplar hembra de raza Perro sin pelo del Perú con pelo). Photo by Maurico Alvarez – appp-adpp ©2018

Llapa allqu uywaqkunata, europeokunata, pirwanukunata astawan ruwayman churaqanku, llapa tukuy munaqkunata, pikuna Perumanta q’ala allquta chaninta yupaychayta ruwanku, llapa layanpi. Ichaqa manayá imaypas qunqachwanchu kaykama ñanta apasqanta. Hawamantaqa manam sasachu tikrasqankunata saqiyqa q’ala allqu chapuwan, wakinkunahinata riqsisqa huk ancha akllasqa huñunakuy runakunapa, utaq, aswan allinkunapi, huk chiqan kaqlla imayna tiqsimuyupi ruwanku: wischustin, sapaqyachastin, chaynalla as asllamanta winarqanku suyariykikaman, chaskiykikaman. Ichaqa kay yupaykunapa, istadistikakunapa qipanpi kachkan hukkuna kaykunawan ñakarirqanku kay watakunapi manaraq kay maqanakuy llallinta atiptin: llapa allqu chapuyuqkunata wañuchirqanku mana wakinhina kaptin chaymi allqu uywaqkunapas ruwayninta saqirqanku ama runakunawa k’amichinankupaq hinallataq ama qipanpi rimaspa qanrayachinanpaq mana tikrayta munaq runakunawan.

HUK KUSKA KAQ: CIENCIA RUWAYKUNAMANTA

Can de variedad con pelo de padres sin pelo con incisivos muy deteriorados por la edad (FCI: En la variedad con pelo la dentición debe ser completa con dientes de desarrollo y posición normal (no debe faltar más de una pieza dental en la variedad con pelo). Foto : Arql. Teresa Rosales Tham, Perú.

Perumanta q’ala allqu, Chinamanta kristayuq allqukuna, Mehikanapas laya allqukuna kanku aslla chapuwan utaq q’ala; chaynallataq chaypi kaq kirunkuna   mana kankuchu utaq mana allin armasqa kanku (5, 10). Riwista Nature sutiyuq rimawanku imayna kachkanku premolar mandibular, maxilar kirunkuna, hinallataq takyasqa molarkunawan kuskachakusqa FOX13man huk huñunakuypi pedigrípa isturikanpi q’ala allqukunapa chapuwan tullunkunamantapas rimarqa. Kay sapallan qawachikuy hamun huk mirachikuypa yachaynin yanaykachayninmanta Ludwig Platepa, zoólogo, Alemania suyumanta, Ernst Haeckelpa yachaqninmi Jenapi, iskay chunka pachak watapa qallarisqanmantapacha, kayqa qallariyninpi yuyasqa karqa yachanankupaq chapunmanta qaranmanta imakunatam apamunku ñawpaqninkunamanta. . (https://www.nature.com/articles/s41598-017-05764-5.pdf)

Ludwig Plate huk libruta qillqarqa kaypa sutinqa karqa  “Thorough and Extensive defence” (ukumanta llapanta amachaq ) darwinismopata (https://en.wikipedia.org/wiki/Ludwig_Hermann_Plate)

ESTÁNDAR-FCI N° 310 – PERRO SIN PELO DEL PERÚ:

http://www.fci.be/Nomenclature/Standards/310g05-es.pdf

ISKAY KUSKA KAQ : ALLIKAQ RURAYKUNATA YUYARISPA (CCCE – Francia) :

(Chihuahuapa, Tulearpa utkun mana hukniyuqpas Francia Huñunakuy – Sociedad Central kaninaman qatisqa – Ministerio Agriculturan kamachirqa)

Chapuwan laya allquqa manam huk genitikapa allqanmantachu hamun, chaymi mirachikuymanta rakiyqa manam harkanqachu hamuq timputa nitaq chapuyuq allqukuna sapa kuti paqarinanta.

Sichus ñuqayku FOX13 genpa (“mana chapuyuq”) wañuqnin hamutayta chaskiniku kaypa allqupi iskay iskay kaqninta tarikun kaymanta lluqsisqanta chaskina kachkan, llapa kawsaq q’ala allqukunaqa iskay mana kaqlla genekunawan kanku: huknin “q’ala” huknintaq “chapuwan”; kaymanta “q’ala” mana chapuyuqqa kamachiqmi, chayrayku alllqupa kuwirpunpi riqsichikun. Chayna kaspa iskay q’ala allqukuna tinkikuptinku tukuy mudupi pachakmanta iskay chunka pichqayuq (25%)huk kamadapi chapuyuq paqarinqa, chaymi sapa taytanku huk gen “chapuyuq” kanku chayta qunan kachkan. Kay ruwayqa ancha allinmi manam ima programapas kanchu sapinmanta urquspa kaywan usyanankupaq: chayhina kaspapas kikinmanta chapusapa allqukuna kanqapuni.

Hinaptinmi chapuwan laya allquqa manam huk genetikapa allqanmantachu hamun, chaymi mirachikuymanta rakiyqa manam harkanqachu hamuq timputa nitaq chapuyuq allqukuna sapa kuti astawan paqarinanta.

Chapusapa allqukunata anchuchiyqa chinkachinmanmi genetikapa llapan suntunta. Kay sapa kuti chinkachiyqa llapa genetikapaqa hatun llakim karqa sichus ñuqayku musyaniku huk laya allquta chiqanpuni mana hukniyuq kasqanta.

Estadistikamente, iskay q’ala allqukuna tinkiptinku kayta urqunku:

  • ¼ utaq pachakmanta iskay chunka piqchayuq (25%) kawsaq allqukuna lluqsirqa iskay “chapuwan” genekunamanta: kay allqukuna chapuwanmi paqarirqanku. Franciapi, yaqa llapanmi, wañuchisqa karqanku, kayqa genetikapa llapan suntunta chinkachichiymi karqa, chaymanta mana allinta chaskirqankuchu Kumisiyun Zootecniapa munasqanta, kayqa genetikapa tikrasqanta tukuy kallpanwan takyarqa. Kay sapa kuti chinkachiyqa tukuy layan genetikapaqa hatun llakim karqa sichus ñuqayku yupaychaniku huk laya allquta mana hukniyuq kasqanta
  • ¼ utaq pachakmanta iskay chunka pichqayuq (25%) mana kawsaq allqukuna lluqsirqa iskay “q’ala” / mana chapuwan genekunamanta: kay allqukunaqa wañukapunku sullulla kasparaq.
  • 2/4 utaq pachakmanta pichqa chunka (50%) kawsaq allqukuna lluqsirqanku huk “q’ala’ genmanta hukwan “chapuwan” genmanta: kay allqukuna paqarinku mana chapuyuq, q’ala.

Kayna kaspapas, imayna kay allqukuna wañurqa, iskay “q’ala” genkunapa ruwasqanrayku, wiñaypaq as aslla huk 1/3 utaq pachakmanta kimsa chunka kimsayuq (33%) kawsariq uña allqukuna chapukuna karqanku

Franciapi, kamachiqkunaqa kanku kay ‘chapuwan” laya allquta winanapaqmi, kaykunata churarqanku q’ala allquta uywayta yanapanankupaq kayta nispanku:

  • mirachiqkunata astawan yapana kanqa
  • kamallata takyachina ñawraq genetikata
  • taqsayachiy wañuyta manaraq paqarichkaptin nitaq paqariptinña aschachasqanrayku iskay q’ala allqu uñankuta ruwanankupaq.

Kayta nisun, usyananchikpaq, yaqa llapan suyukunapi FCIwan kamachisqa, kay riqsichiyqa hark’arqa chapuwan laya allquta riqsichiyta qawachiykunapi chayqa manapunin rakirqachu imay mudupipas mirachikuymanta. Kay ruwayqa, ñam sut’illa, karqa huk hatun ñawparachiy kay laya allquta uywananpi Europa runakunawan.

Yuspaykuna:

Señor Daniel Arnoultman, kunanpuni, Huñunakuy CCCEpa Kamachiqnin (club de Chihuahua et chiens exotiques).

Biólogo Víctor Félix Vázquez Sánchez – Bioarquelogíapi, Biología Celularpi, Genéticapipas Ancha yachaq – Honorario Yachachiq Biologíapa Departamentonpi Madridpa Universidad Autónomanpi. ARQUEOBIOSpa Umalliq.

Descubre más...